Naar de inhoud

M Games

Actu

Dierenbevrijding: onze relatie met dieren en hun rechten herzien

Een dier lijdt, maar volgens de wet is het een meubelstuk. Sinds 2015 bestempelt artikel 515-14 van het Franse Burgerlijk Wetboek dieren als « levende wezens…

Militante pour les droits des animaux tenant une poule rescapée dans un sanctuaire rural, symbolisant la libération animale et le respect des droits des animaux

Een dier lijdt, maar de wet behandelt het als een meubelstuk. Sinds 2015 kwalificeert artikel 515-14 van het Franse Burgerlijk Wetboek dieren als ‘levende wezens met gevoel’. Deze erkenning heeft hun juridische status niet veranderd: behoudens beschermende wetten blijven ze onderworpen aan het goederenrecht. Juist in de kloof tussen erkende gevoeligheid en een ongewijzigde juridische status krijgt het begrip dierenbevrijding zijn volle betekenis.

Gevoeligheid erkend, status als goed gehandhaafd: de paradox van het Franse recht

Is het je weleens opgevallen dat we het over ‘dierenbescherming’ hebben, maar nooit over ‘rechten’ in de strikt juridische betekenis? Dat onderscheid is niet onbelangrijk. Een dier dat als gevoelig wezen wordt erkend, kan niet zelf naar de rechter stappen. Het kan de omstandigheden van zijn gevangenschap niet aanvechten en evenmin in beroep gaan tegen een beslissing die op hem betrekking heeft.

In de praktijk kunnen alleen erkende verenigingen namens dieren naar de rechter stappen. Die procedures gaan over de naleving van regels, niet over de erkenning van een eigen recht van het dier.

Acties van verenigingen hebben soms resultaat: de bestuursrechter van Parijs vernietigde op 8 februari 2024 tien vergunningen voor dierproeven, omdat de ethische commissie die het advies had uitgebracht niet over de vereiste erkenning beschikte. Op 26 juni 2025 vernietigde dezelfde rechtbank de erkenningen van 17 ethische commissies.

Deze uitspraken laten zien dat procedurele waarborgen dieren soms beter beschermen dan grote principes. Als een commissie niet naar behoren is erkend, vervalt de projectvergunning. De bestuurlijke controle werkt, maar is afhankelijk van de waakzaamheid van mensen en niet van een recht waarvan het dier zelf de drager is. Uitgebreide informatie over deze strijd is te vinden op https://www.animal-liberation.net, waar de lopende acties en de geboekte vooruitgang in verschillende landen worden gedocumenteerd.

Vreedzame demonstratie voor dierenbevrijding in een Europees stadscentrum, met activisten die handgeschilderde borden voor dierenrechten vasthouden

Peter Singer en het principe van gelijke belangenafweging

De Australische filosoof Peter Singer publiceerde in 1975 Animal Liberation. Het boek pleit er niet voor een varken als een mens te behandelen. Het formuleert een eenvoudiger principe: als een wezen kan lijden, verdienen zijn belangen aandacht.

Singer noemt het ‘speciesisme’ wanneer de belangen van de ene soort (de onze) zonder deugdelijke morele rechtvaardiging voorrang krijgen boven die van een andere. Een alledaags voorbeeld maakt dit duidelijk: weigeren een hond een schop te geven omdat hij pijn lijdt, maar wel accepteren dat een varken in een ruimte leeft waarin het zich niet kan omdraaien. Het verschil in behandeling berust niet op een verschil in vermogen om te lijden, maar op een culturele gewoonte.

Wat Singer niet zegt

Het boek pleit niet voor politieke rechten voor dieren. Het eist geen stemrecht voor koeien. Singers redenering is utilitaristisch: het gaat erom het totale lijden van alle soorten samen zo klein mogelijk te maken. Deze benadering verschilt van die van Tom Regan, die stelt dat dieren intrinsieke rechten hebben, onafhankelijk van elke nutscalculatie.

Twee filosofieën, hetzelfde uitgangspunt: dierenleed bestaat en het huidige rechtssysteem pakt het alleen aan via indirecte mechanismen.

Dierproeven: wanneer regelgeving haar grenzen laat zien

De Franse Landbouwwet regelt dierproeven via een strikte procedure. Elk project moet door een ethische commissie worden beoordeeld en vervolgens worden goedgekeurd. Procedures die intens en langdurig lijden veroorzaken dat niet kan worden verlicht, zijn in principe verboden, behalve bij een uitzonderlijke ontheffing. Deze bepalingen zijn sinds 6 december 2024 van kracht.

Op papier lijkt dit een solide kader. In de praktijk laten de vernietigingen door de bestuursrechter van Parijs zien dat projecten zijn goedgekeurd zonder dat aan de basisvoorwaarden was voldaan. Tien vergunningen vernietigd in februari 2024, zeventien commissies ongeldig verklaard in juni 2025: deze cijfers wijzen niet op een systeem dat slechts op kleine punten tekortschiet.

Hoe komt die kloof tot stand? Omdat toezicht afhankelijk is van procedures die verenigingen aanspannen en die veel tijd en geld kosten. Voor een dier dat aan een pijnlijke procedure wordt onderworpen, bestaat geen automatische opschortingsregeling. De duur van een rechtszaak en de duur van het lijden lopen niet gelijk.

Wat een echte juridische status zou veranderen

Door dieren een vorm van rechtspersoonlijkheid toe te kennen, zou een vaste wettelijke vertegenwoordiger kunnen worden aangewezen. Rechtszaken zouden dan niet langer uitsluitend afhangen van de financiële en organisatorische mogelijkheden van een vereniging. Verschillende juristen werken aan modellen voor ‘dierenrechtspersoonlijkheid’ die aansluiten bij het Europese continentale recht, maar deze voorstellen hebben in Frankrijk nog niet geleid tot wetgeving.

Universitair filosoof gespecialiseerd in dierenrechten in zijn academische kantoor, omringd door boeken over dierenethiek en dierenbevrijding

Dierenrechten in het dagelijks leven opnieuw bekijken: drie concrete hefbomen

Dierenbevrijding speelt zich niet alleen af in rechtszalen of filosofische verhandelingen. Ook individuele en collectieve keuzes spelen een rol. Drie gebieden omvatten de belangrijkste uitdagingen.

  • Voeding: minder of geen producten uit de intensieve veehouderij consumeren is de meest directe manier om dierenleed op grote schaal te verminderen. Singers principe van gelijke belangenafweging vindt hier zijn meest directe toepassing.
  • Wetenschappelijk onderzoek: steun voor de ontwikkeling van alternatieve methoden, zoals celkweek en computermodellen, vermindert geleidelijk de noodzaak om proeven uit te voeren op wezens die kunnen voelen, zonder afbreuk te doen aan de eisen van wetenschappelijke nauwkeurigheid.
  • Het juridische kader: wetgevers aansporen om verder te gaan dan de loutere erkenning van gevoeligheid en mechanismen voor juridische vertegenwoordiging in te voeren, zodat dierenbescherming niet langer uitsluitend afhangt van de inzet van verenigingen.

Deze drie hefbomen werken niet los van elkaar. Een grootschalige verandering in voedingsgewoonten zet economische druk. Financiering van alternatief onderzoek verzwakt het argument dat dierproeven noodzakelijk zijn. En een sterker juridisch kader maakt de eerste twee veranderingen onomkeerbaar.

De vraag die Singer in 1975 stelde, blijft onbeantwoord: waarde hechten aan het lijden van een wezen betekent aanvaarden dat die waarde juridische gevolgen heeft. Zolang het Franse recht dieren onder het goederenrecht laat vallen, blijft de erkenning van hun gevoeligheid een verklaring zonder uitvoeringsmechanisme.

Dierenbevrijding: onze relatie met dieren en hun rechten herzien